ماهیان زنده زا

سمینار پیروز زکی در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸

 تصویر ماهی گوپی از ماهیان زنده زای آکواریومی

ماهیان زنده‌زا

Poeciliidae = Livebearer Fish

چکیده :

خانواده ماهیان زنده‌زا Poeciliidae در برگیرنده ماهیان کوچک و زیبایی است که در منطقه وسیعی از آمریکای مرکزی و نیز ایالات جنوبی آمریکای شمالی و شمال آرژانتین دیده و یافت می‌شوند. محیط زیست طبیعی بسیار متفاوتی دارند و مشخصه اصلی آنها، عضو جفت‌گیری در ماهی نر می‌باشد. در ماهیان زنده زا، اولین شعاع باله مخرجی جنس نر به وسیله جفت‌گیری تبدیل شده و  گونوپودیوم Gonopodium نام دارد. افراد این خانواده اغلب بسیار کوچک هستند، انواع بزرگ آنها به حدود 20 سانتی‌متر می‌رسند، نرها از ماده‌ها کوچک‌تر بوده و ماده‌ها چندین بار در سال بچه زایمان دارند. اندازه نوزاد به هنگام تولد متفاوت بوده و بسته به نوع ماهی و اندازه مادر است. تعداد نوزادان متولد شده نیز بسیار متفاوت است، به‌طوری‌که برخی تا چند صد نوزاد می‌زایند و برخی تنها تعداد کمی نوزاد به دنیا می‌آورند. مشخصه دیگر این ماهی‌ها در کامل و مستقل بودن نوزادان ماهیان زنده زا در حین تولد است. در اغلب اعضای این خانواده، یک بار جفت‌گیری و دریافت اسپرم  برای چندین زایمان کافیست و این به معنی نگهداری اسپرم در بدن ماهی ماده است .

ماهیان زنده‌زا از نظر رنگ‌آمیزی طبیعی بسیار متنوع بوده و هر از گاهی در طی فرایند تکثیر این ماهیان، انواع و اشکال مختلفی از رنگ و شکل بدن ایجاد و تکثیر می‌شوند. آنها از رنگ زرد تا طلایی و نیز آمیخته‌ای از رنگ‌های متنوع تا نمونه‌های بی‌رنگ را به نمایش می‌گذارند، به همین دلیل جزء ماهیان زینتی و آکواریومی محسوب می‌شوند؛ به دلیل ایجاد نمونه‌های جالب و جدید در رنگ بدن و شکل باله‌ها در فرایند تکثیر و پرورش توسط افراد، تکثیر مصنوعی این ماهیان در آکواریوم مورد توجه افراد مبتدی و حرفه‌ای علاقمند بوده و هست. در این مقاله با ویژگی‌های این ماهیان آشنا می‌شوید.

انواع ماهیان آکواریومی زنده‌زا :

ماهيان آكواريومی زنده‌زا (خانواده پي‌سه‌لائيده)  شامل گامبوزیا، گوپي‌ها، مولي‌ها، دم‌شمشیری‌ها و پلاتي‌ها  هستند. هر کدام از جنس‌های فوق دارای گونه‌های مختلفی است که معرفی خواهند شد. تنوع انواع آکواریومی و اشکال مختلف باله دمی و رنگ‌های زیبا در این ماهیان واقعا دیدنی است.

زیستگاه :

افراد اين خانواده در آب‌هاي جنوبي نواحي شمال آمريكا و نواحي جنوب آمريكا و جزایر درياي كارایيب پراكنده هستند؛ بسياري از آنها در نواحي آب‌هاي راكد گياهي كه جريان آهسته‌اي دارند، زندگي مي‌كنند. این ماهیان در اغلب آب‌های گرم و شیرین، برای مبارزه با حشرات و خوردن لارو آنها معرفی شده‌اند.

تغذیه :

غذاي عمده اين ماهيان را حشرات و كرم‌هاي ريز تشكيل مي‌دهد، بعضي از آنها مانند گوپي‌ها به‌خوردن جلبك علاقه زیادی دارند. لاروها در روزهای اول زندگی اغلب با پودر شیر خشک و یا زرده تخم‌مرغ آب‌پز تقویت می‌شوند. غذاي آنها از كيسه زرده و مايعي كه از سلول‌هاي فوليكولي ترشح مي‌شود تامين مي‌گردد.

جاذبه برای آکواریوم :

ماهی‌های زنده‌زا دارای جذابیت و رنگ‌آمیزی متفاوت و مورد علاقه همه‌ی کسانی است که در کار نگهداری آکواریوم هستند. ماهیان زنده‌زا از نظر رنگ‌آمیزی طبیعی بسیار متنوع بوده و هر از گاهی در طی فرایند تکثیر این ماهیان، انواع و اشکال مختلفی از رنگ و شکل بدن ایجاد و تکثیر می‌شوند. آنها از رنگ زرد تا طلایی و نیز آمیخته‌ای از رنگ‌های متنوع تا نمونه‌های بی‌رنگ را به نمایش می‌گذارند، به همین دلیل جزء ماهیان زینتی و آکواریومی و بسیار جذاب محسوب می‌شوند.

 نگهداری در کنار سایر ماهیان :

ماهیهای زنده زا بسیار آرام هستند و برای ماهی های دیگر هیچ صدمه ای ندارند. فقط بعضی اوقات در ماهی سواردتیل دیده شده است که بر اثر رقابت برای انتخاب جفت با همدیگر درگیری داشته‌اند که موجب از بین رفتن آنها شده است. به‌طور معمولی یک ماهی نر می‌تواند با سه ماهی ماده به‌خوبی در تکثیر مورد استفاده قرار بگیرد. برای تکثیر و رشد بهتر ماهی‌های زنده‌زا هر چه دفعات غذا دادن بیشتر باشد، بهتر است.

تولید مثل :

یکی از جذاب‌ترین رفتارهای ماهیان آکواریومی، مربوط به رفتار آماده سازی جنس ماده و جفت‌گیری این جانور است. ماهی نر به دنبال ماهی ماده شنا می‌کند و با پوزه به زیر شکم ماهی ماده ضربه می‌زند تا او را برای جفت‌گیری آماده کند. گاهی اوقات نمایش باله‌ها، حرکت‌های زیبای باله دمی، برافراشتن باله پشتی، مدتی به طول می‌انجامد. فرآیند انتقال گامت‌های جنسی به کمک گونوپودیوم صورت می‌گیرد. نوك پاي تناسلي ماهي نر بسيار حساس بوده و گاه براي نگهداري ماهي ماده براي انتقال اسپرم به كار مي‌رود. در گونه هاي مختلف يا اسپرم در روي سوراخ تناسلي ماهي ماده گذاشته مي‌شود يا اينكه به داخل آن منتقل مي‌شود. در بعضي گونه‌ها ماهي ماده مي‌تواند با يك بار انتقال اسپرم، چندين بار به لقاح تخم‌ها بپردازد. بنابراين گاه ماده‌هاي حامل اسپرم مي‌توانند تا 10 ماه بدون ماهي نر با استفاده از اسپرم موجود به باروري تخم‌هاي خود بپردازند.

 طول مدت بارداری :

طول مدت بارداری معمولاً با چند روز اختلاف در هر ماه یک نوبت خواهد بود و اختلاف چند روز به‌خاطر رابطه مستقیم با درجه حرارت آب دارد. اگر درجه حرارت آب پایین باشد دوران بارداری طولانی‌تر می‌شود و اگر درجه حرارت آب بالا باشد دوران بارداری کوتاه‌تر خواهد بود. این تغییرات درجه حرارت معمولاً بین 18 درجه سانتی‌گراد تا 32 درجه می‌باشد. تعداد نوزادان بدنیا آمده در هر نوبت بستگی به‌اندازه شکم ماهی ماده دارد. هر چه این اندازه بزرگ‌تر می‌شود تعداد نوزادان هم بیشتر خواهد شد.

 خروج از تخم :

 زمانی‌که تخم از تخمدان ماهی ماده خارج می‌شود تا زمانی‌که تبدیل به لارو می‌شود این مدت را دوره جنین تخم می‌گویند. باز شدن تخم‌ها در بعضی گونه‌های ماهی چندین ساعت و در بعضی گونه‌ها چندین روز به‌طول می‌انجامد. در ماهی‌هایی که زنده‌زا لقب گرفته‌اند، معمولاً دوره جنین تخم (یعنی تبدیل تخم به لارو ماهی) در درون کیسه تخمدان ماهی ماده طی می‌شود و تخم بارور شده و آماده باز شدن در آخرین ثانیه خروج از لوله تخمدان تبدیل به لارو می‌شود. دیده شده است که حتی به‌صورت تخم رها شده و در مدت چند ثانیه بعد تبدیل به لارو می‌شود. تخم‌ها در داخل فوليكول‌هاي تخمدان لقاح می‌يابند. پس از پاره شدن فوليكول‌ها، جنين‌ها به داخل حفره تخمدان افتاده و در آنجا رشد و نمو آنها كامل مي‌شود.

 مراقبت از نوزادان :

نوزادان ماهی‌های زنده‌زا هم مثل بقیه نوزادان ماهی‌های دیگر همراه خودشان دارای کیسه زرده هستند که علاوه بر تغذیه از کیسه زرده قادر هستند، از ساعات اولیه زندگی خود به‌خوبی از انواع غذاها استفاده و به‌راحتی شنا کنند. اغلب ماهیان زنده‌زا بچه‌های خود را می‌خورند. باید برای حفظ و رشد آنها مراقبت‌های لازم صورت گیرد. برای مراقبت از نوزادان زایشگاه محصوص و شناور وجود دارد.

در واقع میزان غذای مصرف روزانه ماهی‌ها محاسبه می‌شود و معمولاً در چندین نوبت آن را در اختیار ماهی‌ها قرار می‌دهند. نکات ضروری در امر تکثیر و پرورش ماهی‌ها همراه با ایجاد و حفظ و کنترل چرخه اکولوژیکی و  زیستی ماهی‌ها همواره باید مورد توجه قرار گیرد.

ویژگی‌های ماهیان آکواریومی زنده‌زا :

1 - مشخصه اصلی آنها ،گونوپودیوم ( Gonopodium ) از تغییر شکل باله مخرجی ماهی بوجود آمده است.

2 – اندازه اغلب آنها کوچک است. انواع بزرگ آنها به حدود 20 سانتیمتر می‌رسند و در افراد این خانواد ، نرها از ماده‌ها کوچک‌تر هستند.

3 - مشخصه دیگر این ماهی‌ها در کامل و مستقل بودن نوزادان ماهیان زنده‌زا در حین تولد است.

4 - در اغلب اعضای این خانواده ، یک بار جفت‌گیری و دریافت  اسپرم برای چندین زایمان کافی است و این به معنی نگهداری اسپرم در بدن ماهی ماده است .

5 - ماهی مادر از خوردن بچه‌های خود ابایی نداشته و در صورتی که موقعیت مناسبی فراهم شود به تغذیه از نوزادان خود می‌پردازد، بنابراین باید شرایط را جوری فراهم کرد که نوزادان از مادر دور بمانند؛ یعنی توسط زایشگاه یا توری و یا با ایجاد پوشش گیاهی مطلوب امکان مخفی شدن داشته باشند.

6 - نوزادان پس از تولد، خود به جست‌وجوی خوراک پرداخته و می‌توانند از خوراک زنده ریز مانند نوزاد آرتمیا و یا خوراک پودری ریزخشک ، تغذیه کنند. نوزادان ماهیان زنده زا رشدی سریع داشته و در صورتی که جای کافی و خوراک مناسبی در اختیار داشته باشند ، رشدشان ملموس و بسیار خوب است.

7 - ماهیان زینتی خانواده ماهیان زنده‌زا، از نظر رنگ آمیزی طبیعی بسیار متنوع بوده و هر از گاهی در طی فرایند تکثیر این ماهیان، انواع و اشکال مختلفی از رنگ و شکل بدن ایجاد و تکثیر می‌شوند. آنها از زرد تا طلایی و نیز آمیخته‌ای از رنگ‌های متنوع تا نمونه‌های بی‌رنگ را به نمایش می‌گذارند.

8 - به دلیل ایجاد نمونه‌های جالب و جدید در رنگ بدن و شکل باله‌ها در فرایند تکثیر و پرورش توسط افراد، تکثیر مصنوعی این ماهیان در آکواریوم مورد توجه افراد مبتدی و حرفه‌ای علاقمند بوده و هست.

 ماهی گامبوزیا :   Gambusia

این سرده را بر اساس نام انگلیسی آن پشه‌ماهی نیز نامیده‌اند ولی پشه‌ماهی گونه‌ای گامبوزیا است با نام علمی (.G affinis). گامبوزیا از ایالت‌های جنوبی آمریکا برای مبارزه با پشه مالاریا (آنوفل) به اروپا و سایر نقاط دنیا معرفی شده است. امروزه این ماهی در جنوب فرانسه، اسپانیا، بالکان و ایتالیا به فراوانی منتشر شده است. این جنس حدود ۴۳ گونه دارد که دو گونه (G. holbrooki) و پشه‌ماهی (G. affinis) به سایر نقاط جهان از جمله ایران معرفی شده‌اند. به طور کلی ماهی گامبوزیا در آب‌های بخش وسیعی از کشور وجود دارد و قادر به تحمل درجات بالای حرارتی، سختی آب، کلرورها، املاح و آلودگی آب می‌باشد.

بدن این ماهی به رنگ زیتونی روشن، دهان فوقانی و بدون سیبلک، فلس‌ها نسبتاً بزرگ، دارای یک باله پشتی، یک باله مخرجی، یک جفت باله شکمی در موقعیت تحتانی، یک جفت باله سینه‌ای در موقعیت سینه‌ای، باله دمی گرد و لکه‌های تیره رنگ بر روی بدن می‌باشد. دوره تولید مثل این ماهی در طبیعت از اردیبهشت تا شهریور می‌باشد. تقریباً ۳۰ روز پس از جفت‌گیری ماهیان ماده ۸۰-۱۰ بچه به دنیا می‌آورند.   كلمه‌ گامبوزيا يك‌ واژه‌كوبايي‌ است‌ كه‌ معني‌ بي‌مصرف‌ مي‌دهد.  گامبوزيا اولين‌ بار از ايتاليا براي‌ مبارزه‌ با مالاريا به‌ استانهاي‌شمالي‌ كشور معرفي‌ گرديده‌ است‌. به‌ دليل‌ ويژگي‌ خاص‌ گامبوزيا در خوردن‌ تخم‌ و نوزاد پشه‌ آنوفل‌ در سطح‌ آب‌، يكي‌ از مهمترين‌ عوامل‌مبارزه‌ زيستي‌ با اين‌ بيماري‌ بحساب‌ مي‌آيد. جهت‌ مبارزه‌ با مالاريا شناخته‌ شد و‌ به‌ آبهاي‌ شيرين‌ داخلي‌ بسياري‌ از كشورها انتقال‌ يافته‌ است‌. به‌طوری‌که‌ در حال‌ حاضر شايد بالاترين‌ وسعت‌ گسترش‌ را بين‌ ماهيهاي‌ آب‌ شيرين‌ به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌.

ماهی دم‌شمشیری Swordtail =  = Xiphophorus helleri

سواردتیل یا دم شمشیری و نوع دیگر آن فنسی یا دم عقربی که دارای رنگ‌های گوناگون و زیبایی هستند. دم شمشیری ها به‌صورت نیم تنه مشکی – قرمز – سبز و زرد وجود دارند. ماهی دم شمشیری نر دارای زائده‌ای بلند در انتهای دم به شکل شمشیر دارد و طول آن از ماهی دم شمشیر ماده  بیشتر است اما بدن ماهی دم شمشیری ماده نسبت به نر فربه‌تر و چاق‌تر است. اندازه متوسط ماده ها به 13 سانتی‌متر و نرها به 15 سانتیمتر می‌رسد. در موقع غذا خوردن خیلی سریع و تند عمل می‌کنند در دمای 27 درجه سانتی‌گراد معمولاً بین 28 الی 32 روز زایمان می‌کنند و تعداد  بچه ها به اندازه ماهی ماده بستگی دارد و از 15 عدد تا 350 عدد نوزاد زایمان می‌کنند. در خلاف مسیر آب پرش‌های بلندی می‌زنند، در گوشه آکواریم درمحل لوله فیلتر آکواریم که چرخش آب ایجاد می‌شود ماهی‌های سواردتیل با  انگیزه‌های طبیعی علاقه به پرش نشان می‌دهند که متأسفانه بیشتر اوقات ماهی که به بیرون پریده است تلف خواهد شد. بنابراین بهتر است حتماً درب آکواریم بسته باشد.

 ماهی پلاتی = Platy  = Xiphophorus maculates

تمام ویژگی‌های این ماهی مانند دم‌شمشیری است. در واقع پلاتی‌ها و دم‌شمشیری‌ها از یک جنس می‌باشند و تشخیص آنها فقط از شکل باله دمی دم‌شمشیری صورت می‌گیرد. زیستگاه اصلی این ماهی مکزیک است. معمولا جنس ماده از جنس نر بزرگ‌تر است. حدود 10 سانتی‌متر طول دارد. در دمای 26-21 درجه سانتی‌گراد زندگی می‌کند. همه چیزخوار است. به رنگ‌های مختلف نارنجی، قرمز، قهوه‌ای و سبز زیتونی دیده می‌شود. گونه وحشی پلاتی به رنگ سبز زیتونی با لکه‌های سیاه است. (علت نام‌گذاری)

 ماهی پلاتی با ماهی دم‌شمشیری جفت‌گیری می‌کند و هیبرید آنها یک ترکیب فوق‌العاده زیبایی را می‌سازد.

 ماهی گوپی یا ماهی میلیونی = Guppy  = Poecilia reticulate

این ماهی که بومی ونزویلا، شمال برزیل و گینه است در ماده‌ها به ۶ و در نرها به ۳ سانتیمتر می‌رسند. با وجود جثه ظریف شان در صورتی که فرایند سازگاری را طی کرده باشند می‌توانند درجه حرارت‌های کم را تحمل کنند و در همه حال سرحال و زیبا هستند و با حرکت و جنب و جوش مداومشان به آکواریوم زندگی و روح می‌بخشند. به خاظر زیبایی، مقاومت و سهولت پرورش و تکثیر یکی از مناسب‌ترین ماهی‌ها برای نگهداری در آکواریوم است. نرها همیشه مواظب ماده‌ها هستند و از هر فرصتی برای نزدیکی به آنها و انتقال اسپرم استفاده می‌کنند. شاید بتوان گفت تنها زمانی که ماده‌ها از دست نرها در امان هستند به هنگام تغذیه یا استراحت شب است. اسپرم حاصل از هر انتقال می‌تواند تا چندین مرحله ( تا 6 مرحله گزارش شده ) تخم‌های ماهی ماده را بارور کند. ماهی ماده باردار لکه تیره‌ای در زیر باله (جلوی باله) مخرجی دارد و صرف‌نظر از این‌که از رنگ کمتری نسبت به ماهی نر برخوردار است، شکمش به طور چشم‌گیری متورم است. دوره رشد و نمو جنینی به طور معمول یک ماه به طول می‌انجامد. تعداد نوزادها 50 - 10 عدد می‌باشد.

در سال‌های اخیر با فرایند اصلاح و بهبود نژاد موفق شده‌اند ماده‌هایی با باله‌های پشتی و دمی بلند و رنگی تولید کنند. امروز با کاربرد روش‌های اصلاح نژاد و انتخاب و تکثیر گزینشی به نژادهای متنوع و زیبایی از ماهی گوپی دست یافته‌اند که از جمله آنها ماهی گوپی دم خرگوشی، گوپی پوست ماری، گوپی نصفه سیاه دم قرمز و انواع دیگر را می‌توان نام برد.

ماهی مولی  Molly = Poecilia latipinna  

ماهیان مولی به رنگ‌های مختلف زرد، نقره‌ای، سیاه، خال‌دار دیده می‌شود. طول آن حداکثر به 10 سانتی‌متر می‌رسد. در تمام سطوح آب در مکان‌های مختلف جاگیری می‌کن. بیشتر در میان تخته سنگ‌ها و گیاهان آب‌زی را ترجیح می‌دهد. نژادهای مختلفی مانند مولی دم عقربی- مولی بالنی - مولی بادبان باله – مولی ساده و رنگارنگ مولی سیاه معمولی- مولی سیاه دم گیتاری- مولی سبز باله گستر دارد.

تمام مولی‌ها با رنگ‌های سفید و سیاه، پرتقالی، قرمز، زرد ، نارنجی می‌توانند با یکدیگر آمیزش داشته باشند. طول بدن ماهی ماده تا 10 سانتی‌متر و نرها به 8 سانتی متر می‌رسند. تکثیر این ماهی ها خیلی راحت و به‌سهولت انجام می‌شود و به خوردن بچه‌های خودشان زیاد علاقه نشان نمی‌دهند. طریقه تشخیص آماده بودن ماهی ماده در موقع زایمان از روی حجم شکم ماهی ماده می‌توان پی برد. به‌طوری‌که شکم کاملاً بزرگ می‌شود. در ماهی های زنده زا از روی خال سیاه که در زیر شکم ماهی ماده است می‌توان زمان نزدیک شدن زایمان را حدس زد. مولی‌ها معمولاً هر ماه یک نوبت از 3 عدد الی350 عدد بچه زایمان می‌کنند.

پیشنهاد و نتیجه‌گیری

علی‌رغم این‌که ماهیان زینتی در برنامه حمایت سازمان خواربار جهانی و شرکت سهامی شیلات ایران قرار ندارند، ولی از چند نظر حائز اهمیت هستند :

1. از نظر زیبایی شناسی و طبیعت دوستی
2. از نظر مبارزه بیولوژیک با حشرات و ناقلین بیماری‌ها
3. از نظر اقتصادی و اشتغال‌زایی

درآمد حاصل از نگهداری، خرید و فروش، تماشا در آکواریوم‌های عمومی و تکثیر این ماهیان زیبا واقعا قابل توجه است. بنابراین می‌توان با هماهنگی شهرداری‌ها، مراکز علمی و بانک‌ها در یک منطقه کوچک در حاشیه رودخانه‌ها، نزدیک پارک‌ها و تفریح‌گاه‌های عمومی به احداث مراکز نگهداری و پرورش این ماهیان زیبا پرداخت و برخی از زمان‌ها را برای بازدید عموم در نظر گرفت .

 منابع

 1.       استواری، محمد؛ 1385؛ «ماهیان آکواریومی زنده‌زا»؛ انتشارات نقش مهر؛ 83 ص.

2.       زاکس، والتر برنهارد؛ ترجمه فرشچی، علی؛ 1361؛ «آکواریوم به زبان ساده»؛ انتشارات روزبهان؛ 127 ص.

3.       عمادی، حسین؛ 1362؛ «آکواریوم ماهیهای ابهای شیرین»؛ انتشارات مؤسسه فنی پرورش ماهی؛ ص 166-123.

4.       گودوین،دیوید؛ ترجمه بیهقی، پرهام و عمادی، حسین؛ 1387؛ «ماهی‌های آکواریومی»؛ انتشارات علمی آبزیان؛ ص 287-257.

5.       فرشچی، علی؛ 1362؛ «ماهیان آکواریوم آب شیرین»؛ انتشارات روزبهان.

 منابع اینترنتی

 1.    http://badmanstropicalfish.com/

2.    http://en.wikipedia.org/

3.    http://fishaqua.persianblog.ir

4.    http://fishaqua.persianblog.ir

5.    http://www.aquatic-hobbyist.com/

6.    http://www.raazebaghaa.com/showpost.php?p=2026&postcount=12

7.    http://www.shilat-tehran.ir/etlaatemofid/pic/mahiyanzinati_clip_image002_0008.jp